Posts Tagged ‘კულტურა’

maxresdefault

ფრანგ სოციოლოგ, კულტუროლოგსა და ფილოსოფოს, ჟან ბოდრიარს თავის ესეში, „გლობალური ძალადობა“ განხილული აქვს თანამედროვეობის ის კრიტიკული მხარეები, რომელთა წინაშეც დგას პოსტმოდერნული კაცობრიობა და რომლებიც საკუთარ თავს ავლენენ გლობალიზმის, ძალადობისა და ტერორიზმის გახშირებულ ურთიერთკავშირში.  2001 წლის ნიუ იორკში მოხმდარი ტერორისტული აქტი ყველაზე დიდი ბიძგი აღმოჩნდა იმ გამოწვევების გასააზრებლად, რომლებიც უკვე კარგა ხანია, მწიფდებიან, ხოლო ხვალინდელ დღეს შეიძლება კიდევ უფრო მტკივნეულად და მძაფრად იჩინონ თავი. შესაბამისად, საჭირო პრევენციას წარმოადგენს ამ მიზეზების გააზრება, გაცნობიერება და მათი მოგვარების გზების გამოკვეთა-გათავისება.

პრობლემის არსში წვდომა მისი „ქირურგიული“ ანალიზით იწყება. საჭიროა თითოეული ნაწილის განკერძოებულად განხილვა და საბოლოო ჯამში ერთიან ჭრილში აღქმა. ბოდრიარიც ამას აკეთებს, როცა იმთავითვე უსვამს ხაზს გლობალურისა და უნივერსალურის ერთმანეთისაგან არსებით განსხვავებას. პირველი ეკონომიკური, ტექნოლოგიური და ინფორმაციული ხასიათისაა და მასში უმთავრესია ტექნოკრატიული მართვა, მეორე კი წარმოადგენს ადამიანური, განათლებისა და კულტურული პრაქსისის სფეროს; პირველი ციფრების სამყაროა, მეორე კი-სიცოცხლის სამყარო.

ამ შემთხვევაში, გლობალიზაცია წარმოადგენს ბოლო საუკუნეების განმავლობაში ლიბერალიზმისა და სოციალიზმის წიაღში ჩაბუდებული ურჩხულების ტექნოკრატიულ ნაზავს, სადაც ლიბერალიზმმა პიროვნების ავტონომიურობის მოტივით მოახდინა ადამიანების ატომიზირება და ერთმანეთს შორის გაუცხოების დამკვიდრება. ამან, რასაკვირველია, უარყოფითად იმოქმედა ზოგადად პიროვნების განვითარებაზე. სოციალიზმის მეშვეობით კი მზგავსად დამცრობილ ადამიანურობებისაგან შეიქმნა მასა, ბრბო, რითაც კიდევ უფრო წაიწია წინ ადამიანის ნიველირების პროცესმა. გლობალიზაციამ ეს ტენდენცია მეტად დააჩქარა და იგი არა მარტო ადამიანის, არამედ ზოგადად, საზოგადოებებისა და კულტურების დონეზე გავრცელდა.

უნივერსალიზაცია, როგორც პიროვნულობისა და მისი განუმეორებლობის დაცვა-განვითარების გარანტი, უკან იხევს და მის ადგილს იკავებს ამა თუ იმ კულტურის ძალადობრივი რეაქცია საკუთარი თავის დასამკვიდრებლად დამახინჯებული და რადიკალური მეთოდების მეშვეობით. ცენტრისადმი ორიენტირების დაკარგვამ და მისგან მოწყვეტამ უგზო-უკვლო და სტერილური უსასრულობა გამოიწვია; მოცემულმა კულტურულმა, ანუ აწ უკვე უკულტურო უმისამართობამ კი-ღირებულებების აღრევა.

ასეთი ჰუმანურობამინავლებული უსახურობის გარკვეულ წესრიგში მოსაქცევად ბოდრიარს შემოაქვს გლობალისტური ტექნო-სტრუქტურის ცნება, რომელიც თავისი ხასიათით იმანენტურია და განსხვავდება ტრანსცენდენტური ბუნების უნივერსალურისაგან. იგიც ერთგვარი ძალადობრივი ფორმაა, რომელიც ცდილობს გადაფაროს კაცობრიობის მიერ მოკლული ღმერთის კვალი ისე, რომ ხელი შეუშალოს ნებისმიერ რეაქციას, რომელიც შეეწინააღმდეგება საკუთარი ბატონობის დამკვიდრებას. გლობალიზაციის ტექნოკრატიული წესრიგი არის  გლობალური დიქტატი და იგი, საკუთარი ძალადობის ლეგიტიმაციისათვის არ ერიდება ყველა სხვა დანარჩენი ძალადობის ჩახშობას. ამ სისტემის მისწრაფებაა აღმოფხვრას ნებისმიერი ხინჯი, რომელიც საფრთხეს უქმნის გლობალისტური პარადიგმის არსებობას.

მეორეს მხრივ, დომინანტური სისტემის საწინააღმდეგოდ გამოდიან ნეიტრალური ხასიათის, მაგრამ თავისთავადობის პრეტენზიის მქონე სინგულარები, რომელთაც გლობალური განზომილება აღიქვამს, როგორც უცხოსა და ბარბაროსულს. და ყველა ის რადიკალური რეაქცია, რასაც ესა თუ ის კულტურა საკუთარი ღირსების დასაცავად, ან რევანშისათვის ამჟღავნებს, ინათლება, როგორც ფუნდამენტალისტური და ტერორისტული. და ეს მაშინ, როცა თვითონ გლობალისტური დიქტატი შეიძლება გაცილებით უფრო მასშტაბურად მკაცრი და დამანგრეველი ხასიათისა იყოს.

სწორედ, კულტურისა და ჰუმანურობის გამოხატულებაა ადამიანთაშორის, საზოგადოებებსა და კულტურებს შორის მადლიერ ურთიერთგაცვლაზე, პატივისცემასა და თავისუფლებაზე დაფუძნებული ურთიერთობები, რაც ბოდრიარის აზრით, წარმოშობს საკუთარი არსებობის დამამტკიცებელი ნიშნით სამადლობელი კონტრ-ძღვენის გაცემის შინაგან მოთხოვნილებას. უარყოფილია ეს მოთხოვნილება-უარყოფილია თვითონ ინდივიდუალობა. შესაბამისად, ჰომოგენიზაციის მიერ სხვა პირის განუმეორებლობის უარმყოფელი პროცესის საპასუხო ალტერნატივა ძალადობა ხდება, რაც საკუთარი თავის დაცვისა და მისი გაცხადების, თავისუფლების მოთხოვნისა და მონობის უარყოფის ეპილეპტიკური ფორმაა.

ბოდრიარის მოცემული ესე, „გლობალურის ძალადობა“, არ არის პრობლემის საბოლოო გადაწყვეტის რეცეპტი, მაგრამ უდაოდ, წარმოადგენს საკითხის უკეთ გააზრებისათვის მიმართულ და მისი სიღრმისეულად შესწავლის მცდელობას.

კონსტანტინე ვეკუა

კონსტანტინე ვეკუა-კოლექტიური ინტელექტის პოლიტიკური მნიშნელობა

Posted: აგვისტო 30, 2014 in კატეგორიის გარეშე
ტეგები:, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,
collective-intelligence (1)

კოლექტიური ინტელექტი

შესავალი
ტორონტოს კომუნიკაციური თეორიის სკოლა
კოლექტიური ინტელექტი
კოლექტიური ინტელექტის პარალელები პოლიტიკურ ფილოსოფიასთან
საქართველო და კოლექტიური ინტელექტის შესაძლო გამოყენების ფორმები
დასკვნა
ბიბლიოგრაფია 

შესავალი

კავკასიაში მსოფლიოს უდიდესი იმპერიების ინტერესთა გადაკვეთის გამო ისედაც მცირერიცხოვანი ქართველი ერის ძალების უზარმაზარი ნაწილი ძირითადად საკუთარი იდენტობის შენარჩუნებისა და დამპყრობელთა წინააღმდეგ მიმართულ გამათავისუფლებელ ბრძოლებში იხარჯებოდა. საქართველოსათვის განსაკუთრებით მძიმე აღმოჩნდა თავისი „ოქროს ხანი“-ს (XII-XIII ს.ს.) შემდგომ დაწყებული დაღმავალი რვა საუკუნე. 1801 წელს რუსეთის იმპერიის მიერ ქართული სახელმწიფოებრიობის გაუქმებამდე ჩვენი ერი შეძლებისდაგვარად და არაერთხელ ახერხებდა საკუთარი ისტორიული გზასავლის მანძილზე კვლავ წამოდგომასა და წინსვლას. ბოლო თითქმის ორასი წლის განმავლობაში საქართველოში რუსთა ბატონობამ მრავალი სავალალო შედეგი დატოვა მემკვიდრეობად. მათ შორის ერთ-ერთი უმთავრესია ეროვნული ინტელიგენციის განადგურება. XIX-XX საუკუნეების განმავლობაში ჯერ ცარისტული და შემდეგ ბოლშევიკური იმპერიის მიერ ქართველი ერის სასულიერო, თუ საერო ფენების საუკეთესო წარმომადგენელთა განუწყვეტელმა დევნამ, გადასახლებამ, თუ დახვრეტებმა დღემდე ამოუვსებელი ვაკუუმი შექმნა ჩვენი ხალხის კომპეტენტურ და ეროვნულად მოაზროვნე ნაწილში. ამ სიცარიელის ამოვსებას კი, საბჭოთა ხელისუფლება ახლადგამოჩეკილი homo sovieticus-ით ცდილობდა. საბოლოოდ მივიღეთ ის, რომ ეროვნული ინტელიგენცია საქართველოში დღესაც ძალზე სუსტია და არაა ჩამოყალიბებული ისეთ მნიშვნელოვან ძალად, რომელიც გადამწყვეტ როლს შეასრულებდა ქვეყნის ცხოვრების განვითარებული საფუძვლების ჩამოყალიბებაში.

მიუხედავად ურთულესი ისტორიული პირობებისა, ქართველი ერი მაინც ცდილობდა და ახერხებდა ზიარებოდა კაცობრიობის წარსულისა, თუ თანამედროვეობის უახლეს მიღწევებს. დღეს ასეთ მონაპოვრად შეგვიძლია მივიჩნიოთ პირველ რიგში „ტორონტოს სკოლის“ მიერ შექმნილი და შემდეგ, მისი გავლენით ჩამოყალიბებული ჩვენი დროის მკვლევარებისაგან ჯერაც დადგინების პროცესში მყოფი კულტურული მემკვიდრეობა. ანუ საუბარი გვაქვს იმ ინტელექტუალურ ტენდენციებზე, რომელნიც მსოფლიოს აკადემიურ წრეებში ჩვენს თვალწინ მიმდინარეობენ და სავსებით საინტერესონი შეიძლება გამოდგნენ ქართულ რეალობაში აღსაქმელად, გასათავისებლად; ჩვენი ერის სპეციფიკის გათვალისწინებისა და ამ უკანასკნელთან შეხამებიდან გამომდინარე, – საქართველოში გამოსაყენებლად. საქმე ეხება ქართველთა და ადამის მოდგმის აწმყოსა და მომავალს.

კოლექტიური ინტელექტის ცნება საკომუნიკაციო სფეროში ბოლო ორი ათწლეულის მიგნებად ითვლება. მის განვითარებაში ერთ-ერთი უდიდესი წვლილი ტუნისელი წარმოშობის ცნობილ ფრანგ ფილოსოფოს, სოციოლოგსა და მედიის მკვლევარს, პიერ ლევის მიუძღვის. თანამედროვე მედია-საშუალებების და მათ შორის, უმთავრესის – ინტერნეტის გაფართოებასთან ერთად კოლექტიური ინტელექტი თანდათან რეალობა ხდება და მზარდი, მრავალმხრივი გამოყენება გააჩნია, რასაც არ შეიძლება, არ ჰქონდეს თავისი სოციალური და პოლიტიკური რეზონანსი. მსოფლიოში მიმდინარე მოვლენებში ბოლო ათწლეულებში შემუშავებულ საკომუნიკაციო, საინფორმაციო ტექნოლოგიებს სხვა და სხვა მასშტაბის, ეფექტისა და დატვირთვის გამოყენება გააჩნიათ, რითაც უზარმაზარ გავლენას ახდენენ საზოგადოებაზე. ამიტომ კიდევ უფრო საინტერესო იქნება ამ ტენდენციათა საფუძვლების ფილოსოფიური კუთხით განხილვა; განსაკუთრებით, კოლექტიური ინტელექტის პოლიტიკური ფილოსოფიის ჭრილში შესწავლა და პოლიტიკური აზროვნების ისტორიიდან შესაბამისი პარალელების განსაზღვრა.

და ბოლოს: 1991 წელს ეროვნული დამოუკიდებლობის კვლავ აღდგენის შემდეგ, ქართული საზოგადოების ხელახალი ჩამოყალიბების პროცესი ძალიან რთულად და ნელი ტემპებით, მაგრამ მაინც წინ მიიწევს. ვფიქრობთ, რომ მსოფლიოს უახლესი მიღწევების სათანადო შესწავლამ და საქართველოში მათმა ადექვატურმა გამოყენებამ დადებითი სამსახური შეუძლია გაუწიოს ქართველი ერის განვითარების უფრო მაღალ ეტაპზე გადასვლას.


ტორონტოს კომუნიკაციური თეორიის სკოლა

ტორონტოს უნივერსიტეტი

ტორონტოს უნივერსიტეტი

ტერმინის, „ტორონტოს სკოლა“, ავტორია ბრიტანელი სოციალური ანთროპოლოგი – ჯეკ გუდი (Jack Goody), ხოლო შემდეგ, 1983 წელს პარიზში, იუნესკოს მიერ მარშალ მაკლიუენისადმი მიძღვნილ სიმპოზიუმზე ლექცია წაიკითხა მრავალდარგობრივი ხასიათის კანადელმა ლიტერატურათმცოდნემ და კომუნიკაციის მკვლევარმა, დონალდ ფ. თილიმ (Donald F. Theall), რომელმაც პირველად ახსენა „ტორონტოს კომუნიკაციის სკოლა“. თუმცა, ყველაფერი ჯერ კიდევ კარგა ხნით ადრე, თითქმის ნახევარი საუკუნის წინათ დაიწყო.

ტორონტოს კომუნიკაციის სკოლა არ წარმოადგენდა კლასიკური ტიპის აკადემიურ სკოლას, როგორებიც იყვნენ ფრანკფურტის, თუ ფროიდის მიმდევრებისაგან ჩამოყალიბებული სკოლები, მაგრამ მის მიერ თანამედროვე გარესამყაროს, საზოგადოებისა და ადამიანზე ზემოქმედების შესწავლის საქმეში მედიისა და ზოგადად კომუნიკაციისადმი კომპლექსური მიდგომის საფუძველზე შექმნილი მსოფლიო მნიშვნელობის მქონე დისკურსი სამართლიანად შეიძლება ჩაითვალოს ნეომარქსიზმისა და ფროიდიზმის ალტერნატივად[1]. მოდელი, რომელიც კანადის უმთავრესი უნივერსიტეტის ბუმბერაზ სწავლულთა პლეადამ წარმოქმნა, XX-XXI საუკუნეების მიჯნაზე გარკვეული რევიზიის შემდეგ, დღესაც აქტუალურია; თავისი ხასიათით იგი უფრო პერცეფციულია, ვიდრე კონცეპტუალური[2] და შესაბამისად, უახლესი ტექნოლოგიების მასიური გავრცელების, თუ ინოვაციების შედეგად იზრდება მისი გამოყენებითი მნიშვნელობაც.

ტორონტო

ტორონტო

XX საუკუნის 30-იან წლებში კანადა ისევე, როგორც მისი უდიდესი ქალაქი-ტორონტო, კულტურულ და ინდუსტრიულ პერიფერიას წარმოადგენდა ზესახელმწიფოდ ქცევის მსურველი ა.შ.შ.-ს მსგავს ქვეყანასთან შედარებით. 1931 წელს ბრიტანეთის იმპერიისაგან ახლადმოპოვებული სუვერენიტეტის საფუძველზე მოვლენილი პოლიტიკური სუბიექტის წინაშე ორი გზა იკვეთებოდა: ან მძლავრი მეზობლის გავლენის ქვეშ უნდა მოქცეულიყო, ან გამოემუშავებინა და სახელმწიფო, თუ საზოგადოებრივი ცხოვრების უმთავრეს დარგებში მიეღწია საკუთარი დამოუკიდებლობისათვის. ის განუწყვეტელი და თანმიმდევრული პროგრესი, რომელიც დღევანდელი განვითარებული კანადის სახითაა წარმოდგენილი, სწორედ, გასული საუკუნის 30-იან წლებში დაიწყო. მოცემული პროცესის ერთ-ერთ უმთავრეს კერად ტორონტოს უნივერსიტეტი და იქ თავმოყრილი აკადემიური დასი იქცა. ამ უკანასკნელის ძირითადი ნაწილი კრიტიკულად იყო განწყობილი თანამედროვე ევროპული და განსაკუთრებით, მზარდი ამერიკული საინფორმაციო იმპერიების გავლენისადმი. სწორედ, კომუნიკაციის თემა გახდა ის მთავარი მიმართულება, რომლის შესასწავლად შემუშავებულ კომპლექსურ მიდგომასთან ერთად ყალიბდებოდა თვით ტორონტოს კომუნიკაციის სკოლა და საიდანაც კანადელი მოაზროვნე საზოგადოების ცნობიერებაში დაიწყო მნიშვნელოვანი გარდატეხის მომენტი. მოხდა ერთმანეთისაგან განსხვავებული დარგების (ლიტერატურათმცოდნეობა, პოლიტიკური მეცნიერებები, სოციოლოგია, ანთროპოლოგია, არქეოლოგია, ფილოსოფია, ურბანისტიკა, ფსიქოლოგია, ფიზიკა, ეკონომიკა და ა.შ.) პროფესორთა კვლევების ერთი დისკურსის ირგვლივ დაჯგუფება და შესაბამისი ინტენსიური თანამშრომლობა როგორც სწავლულებს, ასევე მათსა და სტუდენტობას შორის. ამას არ შეიძლებოდა არ მოჰყოლოდა თავისი დადებითი შედეგი. სრულიად ლოგიკურ გაგრძელებას წარმოადგენდა ის ფაქტი, რომ მაშინდელი ტორონტოს უმაღლესი სასწავლებლის მწირი შესაძლებლობების მიუხედავად, მოხერხდა მსოფლიო მნიშვნელობის ტენდენციის შემოქმედი ინტელექტუალური კლიმატის შექმნა. თუკი ა.შ.შ-ში საინფორმაციო განვითარება უპირატესად სამხედრო-ინდუსტრიული და ეკონომიკური ხასიათის იყო, კანადის ტექნოლოგიური ნაციონალიზმი იმთავითვე კულტურულ ხასიათს ატარებდა. წლების შემდეგ პოლიტიკური მეცნიერების კანადელი სწავლული, არტურ კროკერი (Arthur Kroker) იტყვის:

 “კანადური დისკურსის გზა არც ამერიკული იყო და არც ევროპული. არამედ სრულიად საპირისპიროდ, შუალედური ეკონომიკასა და ისტორიას შორის”[3].

Flag_of_Canada

მეორე მთავარი მიზეზი ტორონტოს კომუნიკაციური სკოლის განვითარებისა იყო ცივი ომის ფაქტორი. 1954 წელს ა.შ.შ. და კანადის მთავრობების შორის მიღებულ იქნა შეთანხმება „ადრეული რადიოლოკაციური გამოვლინების ხაზის“ (DEW Line) შექმნის შესახებ, რომელიც საბჭოთა იმპერიის მიერ შესაძლო ატომური შემოტევის დროულ დაფიქსირებას ისახავდა მიზნად[4]. ამის საპასუხოდ ქვეყნის კულტურული, ტექნოლოგიური და ეკონომიკური დამოუკიდებლობის ზრდის განსახიერება იყო ის, რომ ოფიციალური მოსკოვისა და ვაშინგტონის შემდეგ ოფიციალური ოტავა იყო მესამე სუბიექტი, ვინც 1962 წელს საკუთარი სატელიტი გაუშვა კოსმოსში.

ტორონტოს სკოლის წინსვლისათვის საჭირო ხელსაყრელი გარემოს შესაქმნელად მესამე, არანაკლებ მნიშვნელოვან პირობას წარმოადგენდა თვითონ უნივერსიტეტის ძლიერი მისწრაფება პოლიტიკური და საგადასახადო ავტონომიურობისაკენ როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე საერთაშორისო დამფინანსებლებისაგან.

ანტიკური კულტურის ცნობილი მკვლევარი, ერიკ ჰეველოკი (Eric Havelock) და მეოცე საუკუნის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პოლიტეკონომისტი, კომუნიკაციური თეორიის სწავლული, ჰეროლდ ინისი (Harold Innis) იყვნენ ის ბუმბერაზები, საიდანაც ტორონტოს კომუნიკაციური სკოლის ტრადიცია იღებს სათავეს. ჰეველოკმა პირველმა დაიწყო ძველბერძნულ სამყაროში ზეპირიდან დამწერლობით კომუნიკაციურ ფორმაზე გადასვლის ისტორიული პროცესის ფუნდამენტალური შესწავლა. აქედან, მედიუმის (ძველი სამყაროსთვის დამახასიათებელი ქვა, თიხა, პაპირუსი, პერგამენტი, ქაღალდი, პოსტინდუსტრიულ ხანაში კი-რადიო, ტელევიზია, ინტერნეტი), როგორც საკომუნიკაციო საშუალების იდეა. ინისმა გააგრძელა და კიდევ უფრო გააფართოვა საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების საზოგადოებრივი ორგანიზების ფორმებზე, სამეცნიერო რევოლუციებზე, იმპერიების წარმოშობა-დაცემაზე გავლენის (რადიოს როლი ჯერ დიდი ბრიტანეთის იმპერიაში და შემდგომ, თვითონ ა.შ.შ-ს შიგნით), მედიის დრო-სივრცესთან ურთიერთმიმართების კვლევის სფერო. კანადელი პოლიტეკონომისტის დაკვირვებით, ეფექტური კომუნიკაცია იყო ის საშუალება, რომლის მიხედვითაც ხდებოდა უზარმაზარი ტერიტორიების მართვა; ეგვიპტედან გავრცელებული პაპირუსი რომის იმპერიის ცენტრალიზებული მმართველობისათვის საუკეთესო მედიუმი აღმოჩნდა ე.ი. პაპირუსი კატეგორიზირებულ იქნა, როგორც სივრცობრივი კონტროლის საშუალება. მაშინ, როცა შუა საუკუნეებისათვის დამახასიათებელი იყო უფრო გამძლე პერგამენტი. შესაბამისად, ეს უკანასკნელი მოაზრებულ იქნა, როგორც დროზე კონტროლის განმხორცილებელი რელიგიური მედიუმი. აქედან: სივრცეზე გავლენის მქონე მედიუმის ცენტრალიზებული ხასიათი და დროში გავლენის მქონე მედიუმის დეცენტრალიზებულად მოქმედების მანერა. თანამედროვე იმპერიები ორივე სახეობის მედიუმთა ნაირსახეობას იყენებდნენ ცივილიზაციაზე ბატონობისათვის[5].

ჰაროლდ ინისი ისტორიულ ჭრილში გამოკვლეულ საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების გავლენისა და ეფექტის გამოყენებას მისი თანამედროვე კანადის განსავითარებლადაც ცდილობდა. ამგვარად, მის მიზანს  სამშობლოს ა.შ.შ-ს გავლენისგან გათავისუფლება და საკუთარი ქვეყნის კულტურის გაძლიერება წარმოადგენდა[6]. წიაღისეულით უმდიდრესი სახელმწიფოს წინსვლისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ძლიერი ინფრასტრუქტურული სისტემის განვრცობას, ხოლო უზარმაზარი ტერიტორიების უფრო ნაყოფიერი მართვისათვის გადამწყვეტი წონა ენიჭებოდა ახალი მედიების დამკვიდრებას. განსაკუთრებით, მას შემდეგ, რაც 1932 წელს დასრულდა ტრანსკანადური სატელეფონო სისტემის მშენებლობა, როდესაც ატლანტიკისა და წყნარი ოკეანეების ნაპირებზე განლაგებული ქვეყნის ურთიერთსაპირისპირო სახმელეთო წერტილები ერთმანეთს პირველად შეუერთდნენ.

მიუხედავად მედიასაშუალებების ეფექტურობისა დრო-სივრცობრივი წინააღმდეგობების დაძლევაში, ინისი მაინც პესიმისტურად იყო განწყობილი მათდამი. ხედავდა რა მეზობელ ზესახელმწიფოში ნამდვილი ძალაუფლების მქონე ჯგუფების მიერ საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებით მანიპულირებასა და მათი მეშვეობით საზოგადოებაზე გავლენის ფორმებს, მიიჩნევდა, რომ ა.შ.შ.-ს მმართველი ინდუსტრიული და ფინანსური წრეები ცდილობდნენ დრო-სივრცის მაკონტროლებელი ცენტრალიზებული, თუ დეცენტრალიზებული ხასიათის მართვის საშუალებებით გაეზარდათ საკუთარი ბატონობა და განევრცოთ ცოდნაზე მონოპოლია.

მარშალ მაკლიუენი და მისი სახელობის "კულტურისა და ტექნოლოგიის ცენტრი"

მარშალ მაკლიუენი და მისი სახელობის “კულტურისა და ტექნოლოგიის ცენტრი”

XX საუკუნის 40-იანი წლების მიწურულიდან ტორონტოს კომუნიკაციურ სკოლას ტრადიციის გამგრძელებლებად მოევლინენ შემდეგი თაობის სკოლარქები: კომუნიკაციური თეორიის ცნობილი კანადელი ფილოსოფოსი და სოციოლოგი – მარშალ მაკლიუენი (Marshall McLuhan) და მნიშვნელოვანი ამერიკელი ანთროპოლოგი, ედმუნდ კარპენტერი (Edmund Carpenter). მათ თავიანთი მოღვაწეობა მედიისა და საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებისადმი უფრო ოპტიმისტური მიდგომით დაიწყეს. თუკი ჰეროლდ ინისის დროინდელი კვლევები უფრო სოციალურ ორგანიზაციასა და ცივილიზაციას შეეხებოდა, მისი მიმდევარი მაკლიუენის ინტერესი ძირითადად კონცენტრირებული იყო ინდივიდზე კომუნიკაციური საშუალებების ფსიქო-ფიზიოლოგიურ გავლენისა და ურთიერთდამოკიდებულების ირგვლივ. ტორონტოს კომუნიკაციური სკოლის დამფუძნებლებისაგან განსხვავებით, მაკლიუენ-კარპენტერის სამეცნიერო მოღვაწეობის მიმართულება პრიორიტეტულად კულტურული ხასიათისა იყო. 1952 წელს ტორონტოს უნივერსიტეტში, ფორდის ფონდის დაფინანსებით, მათ დაიწყეს ლექციებისა და სემინარების ინტენსიური კურსი კულტურასა და კომუნიკაციაში. ტორონტოს კომუნიკაციური სკოლის ეს ორი ახალი სკოლარქი მიიჩნევდა, რომ სწორედ კანადის ეს ქალაქი იყო ის ადგილი, რომელიც წარმოადგენდა ერთგვარ მოხერხებულ, „კულტურულ კუნძულს“; აქედან უკეთესად მოხერხდებოდა თანამედროვეობის იმ უმნიშვნელოვანეს საინფორმაციო რევოლუციაზე დაკვირვებისა და კვლევების წარმოება, რომელიც ერთ უზარმაზარ „კონტინენტად“ გადაშლილიყო ტორონტოს მაშინ ჯერ კიდევ მყუდრო, მაგრამ დინამიური აკადემიური გარემოს წინაშე. მაკლიუენისთვის მსგავსი რეზონანსის გარდატეხის წერტილს 1957 წელს ყოფილი საბჭოთა კავშირის მიერ კოსმოსში თანამგზავრის გაშვება წარმოადგენდა. მოცემული მეცნიერული საქმიანობის ოფიციალურ დაგვირგვინებად იქცა 1963 წელს ტორონტოს უნივერსიტეტში კულტურისა და ტექნოლოგიის ცენტრის დაარსება და მასში მაკლიუენის პროგრამის დაწყება.

პრიმიტიული საზოგადოებების შესწავლის საფუძველზე კარპენტერი მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ საკომუნიკაციო საშუალებების საზოგადოებაზე გავლენის დრო-სივრცობრივ ასპექტთან ერთად არანაკლებ მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენდა თვითონ იმ გარემოს შექმნა, რომელსაც ამა თუ იმ მედიის გამოყენება განაპირობებდა. ამავე დროს, ოქსბრიჯული ტრადიციისა და ინგლისური ენის მიერ მსოფლიო მასშტაბების შეძენის საფუძველზე იგი მიიჩნევდა, რომ საკუთრივ ენა თავად წარმოადგენდა მედიუმს და რომ მოცემული თვალთახედვიდან გამომდინარე, ყველა ენა მასმედიაა. ამ მოსაზრების მიხედვით ფილმი, რადიო, ტელევიზია ახალი ენებია.

მარშალ მაკლიუენმა განავრცო ერიკ ჰეველოკის თეზა საკომუნიკაციო საშუალებების თანმიმდევრული განვითარების პროცესის გავლენაზე ძველბერძნულ სამყაროში ზეპირი კულტურის დამწერლობითი სახით შეცვლაზე, რაც მიუსადაგა როგორც რომაულ პერიოდის უმთავრესი მედიუმის (პაპირუსი), ასევე მის შემდგომი ეპოქების საურთიერთობო ფორმების შესწავლას (შუა საუკუნეების პერგამენტი, გუტენბერგისდროინდელი ბეჭდური რევოლუცია, ახალ ხანაში რადიოს როლი). კოლეგის, ედმუნდ კარპენტერის, ანთროპოლოგიური მიღწევების გათვალისწინებით ენასთან, როგორც მედიუმთან მიმართებაში შესანიშნავი ლიტერატურული ცოდნის მქონე მაკლიუენი იყენებს ტრივიუმის დისციპლინათა მეთოდებს (გრამატიკა, ლოგიკა/დიალექტიკა, რიტორიკა) და აყალიბებს დისკურსს, რომლის მიხედვითაც ყველა მედიუმს საკუთარი გრამატიკა გააჩნია და რომ ყოველი მედია მოქმედებს ენების მსგავსად. ამიტომ, სხვა და სხვა საკომუნიკაციო საშუალებები შესაძლოა ახდენდნენ ერთმანეთისაგან განსხვავებულ გავლენას ადამიანის ფსიქო-ფიზიოლოგიურ აგებულებაზე, ფასეულობების ჩამოყალიბებაზე, იძლეოდნენ ურთიერთგანსხვავებული აღქმის ფორმებსა და ინფორმაციული სიცხადის ხარისხს.

ტექნოლოგიური ინოვაციები იძლევიან ისეთი გარემოს შექმნის შესაძლებლობას, რომელიც უზრუნველყოფს საზოგადოების მეხსიერების გაძლიერებასა და ცნობიერების სიჯანსაღეს. ტორონტოს კომუნიკაციური სკოლის მიხედვით, შემოქმედი ადამიანია ის, ვინც აცნობიერებს და წარმოშობს საკუთარი ბიოლოგიური მონაცემებისა და ირგვლივ მყოფი სამყაროს მაკავშირებელ საშუალებებს. პიროვნებებს, საზოგადოებას უნდა ჰქონდეთ გათავისებული წარსულისა და თანამედროვეობის მედიუმების თავისებურებანი და  არ უნდა დაუშვან საკომუნიკაციო ტექნოლოგიების დამახინჯება, თუ  მათი მანიპულირების განმაპირობებლებად ქცევა. ამისათვის, მაკლიუენის აზრით, უნდა ჩამოყალიბდეს მედია-ეკოლოგია, რაც სხვა არაფერია, თუ არა მედიასაშუალებების მიერ ერთმანეთში ურთიერთქმედების, გამჭვირვალობისა და სპონტანურობის  უზრუნველყოფის და არა ერთის მიერ მეორის განდევნის პროცესი.

ცხოვრების ბოლო პერიოდში, მედიასა და კომუნიკაციებთან დაკავშირებით, მარშალ მაკლიუენიც ინისის პესიმისტურ პოზიციას უახლოვდება. უამრავი დადებითი შესაძლებლობის მიუხედავად, მედიასაშუალებებმა, თუკი არაკეთილსინდისიერი მიზნით იქნებიან გამოყენებულნი, შეიძლება გამოიწვიონ უკიდურეს ირაციონალიზმში გადავარდნა. მით უმეტეს, პოსტინდუსტრიულმა მედია-ტექნოლოგიებმა, რომლებიც უფრო ღრმად მოქმედებენ ადამიანის ნერვულ სისტემაზე და ძალაუფლების საშუალებასაც წარმოადგენენ. თუკი ერთის მხრივ, ინტერნეტი სიტყვის თავისუფლებასა და ინფორმაციისადმი შედარებით მეტი ხელმისაწვდომობის ხარისხს განაპირობებს, მეორეს მხრივ, ტექნოკრატების ხელში იგი შეიძლება იქცეს კონტროლის ძლიერ ტექნოლოგიად. ასევე საგულისხმოა, რომ რადგანაც კომუნიკაციური მედიასაშუალებები იძლევიან ემოციებზე, ფასეულობებსა და ინდივიდთა აღქმის რაგვარობაზე გავლენის მომხდენი გარემოს ჩამოყალიბების პირობებს, ჩვენსა და სინამდვილეს შორის ჩნდება ჰიპერ-რეალობა. არის საფრთხე იმისა, რომ სინამდვილის ამ სიმულაციამ თვითონ დაიკავოს რეალობის ადგილი[7]. სქემებითა და სახეებით გაჯერებულ ეპოქაში ჰიპერ-რეალობის საშიშროებებზე მიუთითებდა ფრანგი ფილოსოფოსი და სოციოლოგი, ჟან ბოდრიარი (Jean Bodrillard). მისთვის მთელი რეალობა გატარებულია მედიის ჭრილში, სადაც სიმბოლო სინამდვილეზე უპირატესი ხდება, ეკონომიკა – წარმოსახვითი სივრცე, პოლიტიკა – თამაში, ხოლო ომი – მედიატიკური მოვლენა[8].

ტორონტოს კომუნიკაციის სკოლის გავლენა მთელს მსოფლიოში გავრცელდა. მისი ახალი თაობის მიმდევრები დღესაც აქტიურად მოღვაწეობენ და არაერთ დარგში გამოიჩინეს თავი. ამერიკის კონტინენტზე „მაკლუჰანიზმების“ მთელი მიმდინარეობაც კი შეიქმნა. საკმაოდ აქტიური დაინტერესებაა კანადური წარმოშობის კომუნიკაციის თეორიისადმი საფრანგეთში, იტალიაში, გერმანიაში, ესპანეთში, ისრაელში, შორეულ აღმოსავლეთში. განსაკუთრებით, აღსანიშნავია უახლესი პერიოდის მედიასაშუალებებისა და კომუნიკაციური ტექნოლოგიების თემაზე განხორციელებული კვლევები, სადაც ხაზგასმულია ინტერნეტისათვის დამახასიათებელ დადებით და უარყოფით პერსპექტივებზე მსჯელობათა, ფორუმების და  კონფერენციების მნიშვნელობა. მსოფლიო ქსელის მეშვეობით შესაძლებელი გახდა სრულიად უფასოდ, ან მცირე საფასურის გადახდით ინფორმაციის ზღვა მასალასთან დაკავშირება, მისი დემოკრატიზირება, ქაღალდის დიგიტალური ფორმატით ჩანაცვლება (თუმცა, ეს სასარგებლო პროცესი ტელევიზიის გავრცელების ფონზე ჯერ კიდევ XX საუკუნის 60-70-იან წლებში მოხდა ნორვეგიაში, სადაც ტელევიზიის პოპულარიზაციამ პარტიული პრესის დაქვეითება გამოიწვია) ინტერნეტით, რომელიც იმიჯის შექმნისა და პოპულარობის მიღწევის ყველაზე სწრაფ და ალტერნატიულ საშუალებად მოაზრება. მოცემული ტენდენციების ფონზე კიდევ უფრო გაიზარდა ცოდნაზე დამყარებული აქტიური საზოგადოების წონა[9].

ტორონტოს კომუნიკაციის სკოლის ტრადიციებთან შეხებაში მყოფ თანამედროვეობის ყველაზე გამორჩეულ წარმომადგენლებს შორის შეგვიძლია დავასახელოთ: დერიკ დე კერკჰოუვი (Derrick de Kerckhove), დონალდ თილი, ჟან ბოდრიარი (Jean Baudrillard), როლან ბარტი (Roland Barthes), ნეილ პოსტმანი (Neil Postman),  პიერ ლევი (Pierre Lèvy) და მრავალი სხვა. ამ შემთხვევაში, ჩვენ დავინტერესდებით და ჩავუღრმავდებით კომუნიკაციაში თანამედროვეობის ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეული ფრანგი ფილოსოფოსის, კულტუროლოგისა და მედიის მკვლევარის მიერ განვითარებული „კოლექტიური ინტელექტი“-ს საკითხს.

კოლექტიური ინტელექტი

პიერ ლევი

პიერ ლევი

 

„არავინ იცის ყველაფერი. ყველამ იცის რაღაც.
მთელი ცოდნა კაცობრიობაშია“[10]

პიერ ლევი

კოლექტიური ინტელექტი არის ინტელექტის ისეთი საზოგადოებრივი ფორმა, რომელიც განაწილებულია ყველგან და რომლის მნიშვნელობაც მუდმივად იზრდება ურთიერთშეთანხმებული მოქმედებებით. მისი მეშვეობით ხდება კომპეტენციების ეფექტური კოორდინირება, რაც პიროვნებათა ურთიერთგამდიდრების, ურთიერთგანვითარებისა და ზოგადად, სოციუმის წინსვლის წინაპირობას წარმოადგენს. ცხოველურ სამყაროში კოლექტიური ინტელექტის პროტოტიპად ჭიანჭველების ოჯახი ითვლება, რომელიც ერთ დიდ სუპერორგანიზმს წარმოადგენს.

თანამედროვეობაში ასე გახშირებული მსოფლიო კრიზისები გამოწვეულია არა ოდენ ეკოლოგიური და ეკონომიკური რესურსების მანამდე არნახული ხარჯვით, არამედ კიდევ უფრო მეტად – ზნეობრივი დეგრადაციითა და ადამიანურ სიმდიდრეთა, გამოცდილებებისა და უნარების სუსტი გათვალისწინების, თუ მათი ერთმანეთში შეთანხმებული გამოუყენებლობის გამო.

XX საუკუნის 80-იან წლებში უილიამ გიბსონის (William Gibson) მიერ შემოტანილი ტერმინი კიბერ-სივრცე (Cyberspace) შემდეგ ათწლეულში უკვე პრაქტიკად იქცა. ვირტუალური სამყარო გახდა ის განზომილება, რომლის მეშვეობითაც ერთმანეთს დაუკავშირდა დედამიწის სხვა და სხვა ტერიტორიაზე მოსახლე პიროვნება. ამგვარად მოხდა ადამიანთა განსხვავებულ კომპეტენციათა შეკავშირება, რითაც ვირტუალური სამყარო ჩამოყალიბდა როგორც არა მხოლოდ გარესამყაროზე გავლენის მომხდენი საშუალება, არამედ მასში მონაწილეთა შორის ინტერაქტიული კომუნიკაციის გამაადვილებელი კატალიზატორი. ამ სფეროს უახლესი ტექნიკური მიღწევები აჩქარებენ და აძლიერებენ მოცემულ პროცესს. აღსანიშნავია, რომ ამგვარ ინტერაქტიულ ჩართულობას გააჩნია როგორც ეკონომიკურ-ტექნიკური, ასევე პოლიტიკური და ეთიკური რეზონანსი – პიროვნება ხდება უფრო მოტივირებული, კოლექტივში პოულობს საკუთარ თავს და უფრო რწმუნდება თავის შესაძლებლობებში, იზრდება ამა თუ იმ ინდივიდის აღიარებისადმი დადებითი დამოკიდებულება[11].

რაც არ უნდა განვითარებული იყოს ინდივიდუალური ინტელექტი, კოლექტიურ ინტელექტთან შედარებით იგი გაცილებით უფრო პასიურია. ვირტუალური სამყარო კი ხდება ის მედიუმი, რომელიც ამრავლებს და დინამიურს ხდის ამ უკანასკნელს. ამავე დროს, ესაა ის განზომილება, სადაც ინტელექტი, შემეცნების პროცესი და შესამეცნებელი საგანი ხდება ერთი მთლიანობა. კოლექტიური ინტელექტის შემთხვევაში შემეცნება თითოეული წევრის გამოცდილებასა და ქცევაში მდგომარეობს, ხოლო მის ფუნქციას საზოგადოებრივი განვითარება და ცოდნის ერთმანეთში გაცვლა-გამრავლება წარმოადგენს.

პიერ ლევი კაცობრიობის განვითარების გზას ჰყოფს ოთხ ანთროპოლოგიურ განზომილებად:

  • მიწა – პირველყოფილი სამყარო (დომინირებს მომთაბარეობა, მითოლოგიური მსოფლმხედველობა);
  • ტერიტორია – არქაული სამყარო და ცივილიზაციის სათავეები (დომინირებს მიწათმოქმედება. ცენტრალიზებული ძალაუფლებისა და ბიუროკრატიის დაბადება);
  • საქონელბრუნვა – კაპიტალისტური სამყარო (დომინირებს ფული, ფინანსები. კონკურენციული და გათვლითი სისტემა);
  • ცოდნა – ჯერ არარსებული და მომავალი სამყარო (იკვეთება ვირტუალურ სივრცის გავრცელებასთან ერთად).

თითოეული ზემოთ მოცემული განზომილება განხილულია სხვა და სხვა კატეგორიის ჭრილში.

სიჩქარე

  • მიწა – ცხოველებზე ოდნავ აღმატებული სიჩქარე;.
  • ტერიტორია – პირველი აღქმადი სიჩქარე;
  • კაპიტალიზმი – აჩქარების დაფიქსირება;
  • ცოდნის სფერო – „პირდაპირი ეთერი“-ს მიჯნა.

იდენტობა

  • მიწა – მიკროკოსმოსი;
  • ტერიტორია – სხეული, როგორც იერარქიული ორგანიზმი და სული, როგორც მიკროპოლისი;
  • კაპიტალიზმი – პიროვნების როლი წარმოების პროცესში;
  • ცოდნა – შემეცნებითი სისტემა, სადაც ინდივიდის გონება შეკავშირებულია სხვა მსგავსთა გონებას (გზასავალი გეოგრაფიული მომთაბარეობიდან მოაზროვნე ნომადიზმამდე. აქ პიროვნება განხილულია, როგორც კოლექტიური ინტელექტის შემადგენელი კვანტი).

სემიოტიკა

  • მიწა – სიმბოლოსა და არსის განუყრელი ერთიანობა;
  • ტერიტორია – სქიზმა სიმბოლოსა და არსს შორის, რომლის შუაში მოქცეულია ბიუროკრატია, სახელმწიფო, იერარქია;
  • კაპიტალიზმი – სიმბოლოსა და არსის განცალკევება რეპროდუქციულია, ყოფიერება გადასულია სიმბოლოში;
  • ცოდნა – სამყაროს, ვირტუალური სამყაროს გარდაქმნა.

დრო-სივრცე

  • მიწა – უხსოვარი დრო, მითაჟამი;
  • ტერიტორია – საზღვრების დაწესება, გაწევრიანება, ისტორიის დაბადება;
  • კაპიტალიზმი – სიჩქარე მანძილზე უფრო მთავარი ხდება;
  • ცოდნა – სუბიექტური დრო და შინაგანი განზომილებები. ტექნიკური განვითარება ქმნის კოლექტიურ დრო-სივრცეში მოქმედების ასპარეზს, რაც გავლენას ახდენს სუბიექტურ სამყაროზე. დრო გარდაისახება მუდმივი წარმოქმნის პროცესში მყოფ დინამიურ სივრცედ.

ეპისტემოლოგია

  • მიწა – კლანი, თემი, უხუცესების დიდი მნიშვნელობა;
  • ტერიტორია – კასტა, წიგნი, ჩაკეტილი საზოგადოება;
  • კაპიტალიზმი – სამხედრო, ინდუსტრიული, თუ მასმედიური ტექნოკრატების მიერ ინფორმაციულ ოკეანეზე გავლენის მოხდენის მისწრაფება. ენციკლოპედიურობა, ბიბლიოთეკა;
  • ცოდნა – პიროვნება არის ის, რაც მან იცის. ვირტუალური სივრცე მოაზრებულია როგორც იმანენტური დიმენსია, სადაც კოლექტიურ ინტელექტის სამყაროში ჩართული ინტერაქტიული შემეცნებითი პოტენციები ტექნიკისა და ცოდნის ურთიერთშეხამებით ქმნიან კოსმოპედიურ განზომილებას. ეს უკანასკნელი კი დინამიური, ურთიერთმოქმედი, განგრძობადი და ზრდადი ცოდნის წინაპირობაა. სწორედ, ცოდნის თვითორგანიზებად განზომილებაში სრულდება აზრისა და ყოფიერების ხელახალი გაერთიანების ისტორიული პროცესი.

ორიენტირების საშუალებები

  • მიწა – კომპასი, თხრობა. ჰეროიზმი;
  • ტერიტორია – რუკა ვარსკვლავების მიხედივთ და გეოგრაფიული აღმოჩენები;
  • საქონელბრუნვა – სტატისტიკური და ალბათობითი გამოთვლები. ინდივიდები კარგავენ სახეს და იქცევიან მასად. ადგილი აქვს ხარისხის რაოდენობამდე დაყვანის პროცესს;
  • ცოდნა – ფოტოკოლაჟი და კოლექტიური ინტელექტის სამყაროში ცოდნის ურთიერთგაზიარების შედეგად წარმოქმნილი ჰიპერტექსტუალური მოზაიკა.

შემეცნების საგანი

  • მიწა – შემოქმედება, საწყისი.
  • ტერიტორია – გეომეტრიულობა, მათემატიკურობა;
  • საქონელბრუნვა – წარმოება, მომხმარებლობა, ინფორმაციის სიმრავლე;
  • ცოდნა – ხელოვნების საზღვრებიდან გათავისუფლება. თავისუფლება და ცოდნა არ წარმოადგენენ მიზანს, არამედ ერთმანეთს ერწყმიან და ყოველი აღმოჩენა თვითონ ხდება შემოქმედება.

ეკონომიკა

  • მიწა – ურთიერთგაზიარება, საჩუქარი;
  • ტერიტორია – გადასახადები;
  • საქონელბრუნვა – წარმოება, გაცვლა, შრომა, სადაც კაპიტალისტური შრომა მიჩნეულია კოლექტიური ინტელექტისმიერი ცხოვრების დეგრადაციად;
  • ცოდნა – შემეცნება.

პოლიტიკა

  • მიწა – დესპოტია;
  • ტერიტორია – ბიუროკრატია;
  • საქონელბრუნვა – დემოკრატია;
  • ცოდნა – თვითორგანიზებადი ჯგუფების მიერ განხორციელებული პირდაპირი დემოკრატია (დიგიტალური)[12].

აღსანიშნავია, რომ ეს ოთხი ანთროპოლოგიური განზომილება ერთმანეთს კი არ ანადგურებს, არამედ ერთიმეორეში გადადის და თანაარსებობენ. ფრანგი ფილოსოფოსი არ ემხრობა კაცობრიობის განვითარების ერთი ფორმაციიდან მეორეში გადასვლის რევოლუციურ, თუ ძალადობრივი განვითარების გზას. მისთვის ადამის მოდგმის წინსვლა უპირობოდ ევოლუციურ პროცესს უნდა წარმოადგენდეს, რომელიც თანმიმდევრულად და ყოველდღიური ცხოვრებით ხორციელდება.

კოლექტიური ინტელექტისათვის დამახასიათებელი თვითორგანიზების მეშვეობით შესაძლებელია საზოგადოებრივი პრობლემების გაცილებით უფრო ეფექტურად გადაჭრა; მისი დადებითი მხარეებია: სიტყვის თავისუფლება, შემოქმედებითი სტიმული, თანასწორობა, ელიტური მედიისაგან თავისუფლება, კომბინირებული ცოდნა.

კოლექტიური ინტელექტის ყველაზე ცნობილი ფორმაა სოციალური ქსელები: ბლოგოსფერო, Google, Facebook, Youtube, Wikipedia, Amazon, Ebay და ა.შ.

კოლექტიური ინტელექტის პარალელები პოლიტიკურ ფილოსოფიასთან

 

„რომც მოინდომო, ვერ შეძლებ საკუთარი ცხოვრების
კაცობრიობისგან განცალკევებას. შენ ცხოვრობ მასში,
მისით და მისთვის. ჩვენ ყველანი გაჩენილები ვართ
ურთიერთქმედებისათვის, როგორც ფეხები, ხელები, თვალები“.

მარკუს ავრელიუსი


თანამედროვე დისკუსიებში პოლიტიკური ფილოსოფიის თვალსაზრისით კოლექტიურ ინტელექტს ძირითადად ორი თემის ირგვლივ განიხილავენ: სათათბირო დემოკრატია და ელექტრონული მმართველობა (e-governance). კოლექტიური ინტელექტის განზომილება, მასში ჩართული პიროვნებების ინტერაქტიული ბუნებიდან გამომდინარე, კომუნიკაციური აგებულებისაა; ვირტუალურ სამყაროს კი ყველა ის წინაპირობა გააჩნია, რომ კომუნიკაცია პირდაპირ რეჟიმში მიმდინარეობდეს. ძველი საბერძნეთის პოლისების ცხოვრებაში, მათი შედარებით მცირერიცხოვანი მოსახლეობისა და ხელმისაწვდომი გეოგრაფიული კომპაქტურობის გამო, ხორციელდებოდა პირდაპირი დემოკრატია, ხოლო მოდერნისტულ პერიოდის გაცილებით უფრო დიდი ზომისა და უფრო მჭიდროდ დასახლებულ ერ-სახელმწიფოებში ეს უკვე შეუძლებელი გახდა და ქვეყნების მართვა ხდებოდა წარმომადგენლობითი დემოკრატიის მეშვეობით. თანამედროვე კიბერ-სივრცე, როგორც დროისა და სივრცის ბარიერების გადალახვის ყველაზე ეფექტური საშუალება, იძლევა უფრო დიდ მასშტაბებში პირდაპირი და დისკურსული დემოკრატიის დაბრუნების შესაძლებლობას. აქედან გამომდინარე, დამატებით პრივილეგიად შეიძლება იქცეს საჯარო სფეროში დიგიტალური მმართველობის გავრცელება, რაც მოქალაქეთათვის უფრო სწრაფი და შედეგიანი მომსახურეობის გარანტია სახელმწიფო დაწესებულებების უკეთ ფუნქციონირებისათვის.

ამ შემთხვევაში, ჩვენი მიზანია კოლექტიური ინტელექტისთვის დამახასიათებელი იმ საკითხების ანალიზი, რომელნიც პირდაპირკავშირში იმყოფებიან პოლიტიკური ფილოსოფიის მდიდარ მემკვიდრეობასთან, მაგრამ არ განხილულან დღესამომდე. პოლიტიკური აზროვნების ტრადიციიდან გარკვეული პარალელების გამოვლენით შესაძლებელი იქნება გამოვკვეთოთ ის დადებითი და უარყოფითი მხარეები, რომელთა გათვალისწინება ხელს შეუწყობს კოლექტიური ინტელექტის განზომილების დაცვას კაცობრიობის ისტორიაში, განსაკუთრებით, უკანასკნელ საუკუნეებში განხორციელებული საფრთხეებისაგან.

 აღსანიშნავია ჯერ ანტიკურ ხანაში არისტოტელეს და შემდეგ, მოდერნისტულ ეპოქაში იოჰან ალთუსიუსის (Johannes Althusius) მიერ დაყენებული ადამიანსა და საზოგადოებას, თუ სახელმწიფოს შორის ურთიერთობის, ზოგადად, სოციალურობის საკითხი, რომელიც ასევე აქტუალურად გვესახება კოლექტიურ ინტელექტთან მიმართებით. კერძოდ, ჟან-ჟაკ რუსოს (Jean-Jacques Rousseau) ეთიკური და იმანუელ კანტის (Immanuel Kant) იურიდიული ლიბერალიზმების პრინციპებამდე ვერმომწიფებული ლოკი-მონტესკიეს (John Locke, Charles-Louis De Montesquieu) ემპირიული ლიბერალიზმის წიაღში ჩაისახა ამ მსოფხლმედველობის ის დამღუპველი ნაკლი, რომლის სოციალიზმის პრიზმაში დამახინჯებულმა უკიდურესობამ შვა მეოცე საუკუნის ტოტალიტარული კოშმარები: ემპირიულმა ადამიანმა საკუთარი თავისუფლება დათმო პირადი და საერთო უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. დროთა განმავლობაში კი, მოხდა მსგავსი ადამიანების აბსტრაგირება და უპიროვნო ინდივიდების დონემდე დაკნინება, რომელთა ერთობლიობამაც გამოიწვია ერთგვაროვანი და უსახური მასების გაჩენა. კანტმა მოახერხა, შემოეთავაზებინა ერთ-ერთი გამოსავალი ამ პრობლემისაგან: ნოუმენური ადამიანები, რომელთა შორისაც სახელმწიფოს მიერ ხორციელდება ერთმანეთში შეხამებული თავისუფლება და სამართლებრივი წესრიგი. ეს ორი უკანასკნელი კი, თავად სახელმწიფოს არსებობის ფორმაა[13]. კანტის ნოუმენურ სუბიექტებს შორის საფუძველდებული ხელშეკრულება არა სოციალური, არამედ პოლიტიკური ხასიათისაა. შესაბამისად, კოლექტიური ინტელექტის განზომილება, მის ინტელექტუალურ ხასიათთან ერთად, სავსებით შეიძლება მოაზრებულ იქნას, როგორც პოლიტიკური სივრცის ამაღლებული სახე.

მეორეს მხრივ, აქტუალურია პიროვნებათა ზნეობრივი ფორმირება და მათ შორის ინტერაქტიულობის ზრდა. XIX საუკუნის დასაწყისის დასავლეთში, კონტინენტალური ევროპის უფრო მეტად ეკონომიკური ხასიათის სოციალურობით შეკავშირებულ სამოქალაქო საზოგადოებასთან შედარებით ა.შ.შ-ს პოლიტიკურად გაცილებით უფრო აქტიურ საზოგადოებაში ფესვი გაიდგა ლიბერალური დემოკრატიის კიდევ ერთმა სავალალო ტენდენციამ: სუსტი ემპათიის მქონე ატომიზირებულმა სოციუმმა. ალექსის დე ტოკვილის (Alexis de Tocqueville) დაკვირვებით, არისტოკრატიული საზოგადოებისაგან განსხვავებულ დემოკრატიულ საზოგადოებაში პიროვნული ურთიერთობები უფრო ვიწრო მასშტაბისაა[14]. ამერიკულმა სოციუმმა აჩვენა, რომ სამოქალაქო განვითარება ჯერ კიდევ არ ნიშნავს პიროვნულ განვითარებას. მსგავსი გათითოკაცების საპირისპიროდ ვილჰელმ ფონ ჰუმბოლდტი (Wilhelm von Humboldt) მიიჩნევდა, რომ სოციალიზება ადამიანის ინტელექტუალური და ზნეობრივი განვითარების აუცილებელი წინაპირობაა. მან პიროვნების გაუსახურებისა და ნიველირების საწინააღმდეგოდ, ზოგად, აბსტრაგირებულ ადამიანს ემპირიულობასა და იუსნატურალისტურ რაციონალურობაზე აღმატებული ორგანული და კონკრეტული პიროვნება დაუპირისპირა. ამგვარად, ჰუმბოლდტის ზნეობრივ-ინტელექტუალური ხედვა პიროვნების შესახებ განსხვავდებოდა ჰობსის იურიდიული, რუსოს ეთიკური და განმანათლებლობის რაციონალისტური აბსოლუტიზმით დაკნინებული ადამიანის რაობისაგან. ამ მხრივ, გერმანელი ფილოსოფოსისა და ენათმეცნიერის მსოფლმხედველობაში შეიძლება დავინახოთ პარალელები ერთი საუკუნის შემდეგ ემანუელ მუნიეს (Emmanuel Mounier) მიერ განვითარებულ ფრანგულ პერსონალიზმთანაც.

როგორც ზემოთ დავინახეთ, კოლექტიური ინტელექტის ცოდნის ანთროპოლოგიურ განზომილებაში ცოდნა და თავისუფლება არ წარმოადგენენ მიზანს, არამედ ხდება მათი ყოველდღიურ ცხოვრებაში ნორმადქცევა და ერთმანეთთან დაკავშირება ისე, რომ შედეგად ვიღებთ სპონტანურ შემოქმედებითობას. მსგავსი დამოკიდებულება გააჩნია ჰანნა არენდტსაც (Hanna Arendt), რომლისთვისაც ძველბერძნულ პოლისში არსებული მდგომარეობისაგან განსხვავებით, თავისუფლება, ბედნიერება, მშვიდობა და პოლიტიკური განზომილება წარმოადგენს არა მიზანს, არამედ ყოველდღიურად განხორციელებად ერთ მთლიანობას[15]. სხვაგვარად წარმოიშვებიან ტოტალიტარიზმის წინაპირობები.

კოლექტიური ინტელექტი ასევე მოიაზრება ისეთ სივრცედ, რომელიც ეფექტურად შეიძლება განხორციელდეს როგორც კომუნიკაციური მოქმედების განზომილება და შესაბამისად, გადაიქცეს იურგენ ჰაბერმასის (Jürgen Habermas) “სიცოცხლის სამყაროდ”.  ცოდნის, ისევე, როგორც სიცოცხლის სამყაროში, იდეები და კომუნიკაცია იწარმოებიან ღიად. კოლექტიური ინტელექტში საკომუნიკაციო ენა შეიძლება დავინახოთ, როგორც პიროვნებათა შორის ურთიერთქმედების მედიუმი, რომლის მეშვეობითაც კომუნიკაციური მოქმედების ფუნქციონალური მხარით მოხდება ცოდნის განახლება, ერთმანეთში გაზიარება და გამრავლება; მისი კოორდინირებით განხორციელდება სოციალური სოლიდარობა, ინტერაქცია და ინტეგრაცია; სოციალიზების მეშვეობით ჩამოყალიბდებიან და განვითარდებიან პიროვნებები[16], რომლებიც იმოქმედებენ ჰაბერმასიანული რაციონალურობის ოთხივე პრინციპით: ურთიერთგაგება, აღიარება, არგუმენტირება (დასაბუთებულობის 4 ტიპით: დიქცია, ჭეშმარიტი მტკიცებულებები, გულწრფელობა-სანდოობა, სამართლიანი-მტკიცე არგუმენტები), კონსენსუსი.

ამგვარად, კოლექტიური ინტელექტის გზა არის საზოგადოებაში ავტორიტარული ტენდენციების გავრცელების საუკეთესო ალტერნატივა, ხოლო პარალელების გავლება კაცობრიობის პოლიტიკური აზროვნების მდიდარ მემკვიდრეობასთან გვაძლევს შეცდომებისა, თუ საფრთხეების თავიდან არიდების მეტად საჭირო შესაძლებლობას.

საქართველო და კოლექტიური ინტელექტის შესაძლო გამოყენების ფორმები


ისტორიული ქარტეხილების პირობებში ქართველი ერის მცირერიცხოვნება მტკივნეულ პრობლემას წარმოადგენდა საკუთარი თვითმყოფადობის გადარჩენისა და განვითარების საქმეში. თანამედროვეობისა და ტექნიკური პროგრესის პირობებში კი, იგივე ფაქტორი შეიძლება დადებითიც აღმოჩნდეს.

უკანასკნელ წლებში საქართველოში მკვეთრად იმატა ინტერნეტის მომხმარებელთა რაოდენობამ და ინტერნეტის გავლენამ მათზე. თუმცა, ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად ადრინდელთან შედარებით ბოლო ხანებში გაზრდილი ელექტრონული პეტიციებისა, ძირითადად მაინც ადგილი აქვს ინფორმაციის მიღებას, ნაკლებად – ინტერაქციასა და  აზრთა კოორდინირებულ ურთიერთგაცვლას. კოლექტიური ინტელექტის ფუნქცია კი შეიძლება იყოს სწორედ მოცემული დანაკლისის შევსება. კოლექტიური ინტელექტის პრინციპების დანერგვა-გავრცელებას უფრორე შესაბამისი გარემოს შექმნის მიზნით შედგენილ ღონისძიებებით, თუ პროექტებით მოვიაზრებთ, რომლებიც გათვლილნი იქნებიან, მაქსიმალურად ჩართონ როგორც სპეციალისტები, ასევე ახალგაზრდობის მნიშვნელოვანი ნაწილი.

ამრიგად, კოლექტიური ინტელექტი არის გარემო, რომელში მონაწილეობითაც ხდება არა მარტო ადამიანთა სამოქალაქო თვითშეგნების ამაღლება, არამედ ზნეობრივ და ინტელექტუალურ, ვაჟა-ფშაველასეული გაგების ეროვნულ და კოსმოპოლიტურ პიროვნებად ჩამოყალიბების სპონტანური პროცესი.

თუკი ანტიკურ სამყაროში სახელმწიფო ითვლებოდა საზოგადოების აღზრდის მექანიზმად, კოლექტიური ინტელექტი, მისთვის დამახასიათებელი ინტერაქტიული კომუნიკაციიდან გამომდინარე, ახალი დროის პოლიტიკური Paideia-ს ერთ-ერთ ყველაზე მასშტაბურ და ქმედით ფორმადაც მიგვაჩნია.

 

დასკვნა


ჩვენი გადმოსახედიდან, მოცემულ ეტაპზე ქართველი ერის ცხოვრების არაერთ სფეროში საკმაოდ სუსტია თანამედროვე მსოფლიოს საუკეთესო მიღწევათა ექო. მათი დროული გაცნობა, გააზრება, ჩვენი ცხოვრების წესის შესაბამისად გათავისება საქართველოს შემდგომი განვითარების საქმეში საშურ საქმედ გვესახება. ტორონტოს ინტერდისციპლინარული კომუნიკაციური სკოლის მემკვიდრეობა და პიერ ლევის კოლექტიური ინტელექტის თეზა საინტერესო და სასარგებლო შეიძლება აღმოჩნდეს როგორც საქართველოს აკადემიური წრეებისათვის, ასევე, ზოგადად, ქართული საზოგადოებისათვის. კანადის წამყვანი უნივერსიტეტის წიაღში წარმოქმნილი მოცემული ინტელექტუალური მონაგარის შესწავლა და გაგება მისი პოლიტიკური აზროვნების ტრადიციასთან პარალელების გავლებით, ვფიქრობთ, კიდევ ერთი წინგადადგმული ნაბიჯია თანამედროვეობის ტენდენციების უკეთ აღსაქმელად დასავლეთისა და აღმოსავლეთის ცივილიზაციათა საზღვარზე აღმოცენებული უძველესი ქართული კულტურისათვის.

 

 ბიბლიოგრაფია:

1. Arendt, Hanna (2006) – Che cos’é la politica?, Einaudi, Milano

2. Babe, Robert E (2000) – Toronto Communication Thought: Ten Foundational Writers. Toronto: University of Toronto

3. Baudrillard, J. (1988) – Selected Writings, ed. Poster, M, Polity Press, Cambridge

4. Innis, Harold (2007) – Empire and Communications, Toronto: Dundurn Press

5. Kerckehove, Derek De – “McLuhan and the Toronto School of Communication” in the Canadian Journal of Communication, 14, no. 4-5 (December 1989) 73-9

http://www.cjc-online.ca/index.php/journal/article/view/533/439

 6. Kroker, Arthur (1984) – Technology and the Canadian Mind: Innis/McLuhan/Grant. Montreal, New World Perspectives

7. Lévy, Pierre (2002) – Intelligenza Collettiva, Feltrinelli, Milano

8. Shade, Leslie Regan (Director of Doctoral Studies at the Institute of Communications, Culture and Information Technology/UTM) – The Tradition of Canadian Communication Theory

http://www.infoamerica.org/documentos_pdf/smythe02.pdf

9. Solari, Gioele (1974) – La formazione storica e filosofica dello stato moderno, Guida Editori, Napoli

10. Theall, D. (1986) – McLuhan, Telematics and the Toronto School of Communication’, Canadian Journal of Political And Social Theory X (1-2)

http://imfpu.blogspot.ca/2011/03/toronto-school-of-communications-by.html

11. de Tocqueville, Alexis. (2001) – La democrazia in America, Bur, Milano

12. Tong, Yixin – The Media and Our Understanding of World: From Toronto School to Situationism. Asian Social Science, Vol. 4, No. 10, October 2008

13. фон Гумбольдт, Вильгельм (1985) – Идеи к опыту, определяющему границы деятельности государства. „Язык и Философия культуры“, Москва, Прогресс

14. История Философии. Запад-Россия-Восток (кн. 4: Философия ХХ в.). (Сборник), Москва, 2000 г.


[1] Kerckehove, Derek De – “McLuhan and the Toronto School of Communication” in the Canadian Journal of Communication, 14, no. 4-5 (December 1989). 78

          http://www.cjc-online.ca/index.php/journal/article/view/533/439

[2] Theall, Donald F. – “The Toronto School of Communication”. p. 2

           http://imfpu.blogspot.ca/2011/03/toronto-school-of-communications-by.html

[3]  “The Canadian discourse is neither the American way nor the European way, but an oppositional culture trapped midway between economy and history”. Kroker, Arthur – Technology and the Canadian Mind: Innis/McLuhan/Grant. Montreal, New World Perspectives, 1984, pp. 7-8

[4]  Theall, Donald F.  – The Toronto School of Communication. p. 2

http://imfpu.blogspot.ca/2011/03/toronto-school-of-communications-by.html

[5] Innis, Harold (2007) – Empire and Communications, Toronto: Dundurn Press, p. 26

[6] Shade, Leslie Regan (Director of Doctoral Studies at the Institute of Communications, Culture and Information Technology/UTM) – The Tradition of Canadian Communication Theory, p. 3

http://www.infoamerica.org/documentos_pdf/smythe02.pdf

[7] Yixin, Tong –  The Media and Our Understanding of World: From Toronto School to Situationism, Asian Social Science, Vol. 4, No. 10, October 2008, p. 51

[8] Baudrillard, J. (1988) – Selected Writings, ed. Poster, M, Polity Press, Cambridge, pp. 119-148

[9] Babe, Robert E (2000) – Toronto Communication Thought: Ten Foundational Writers. Toronto: University of Toronto Press. p. 87

[10] Lévy, Pierre (2002) – Intelligenza Collettiva, Feltrinelli, Milano, p. 34

[11] Lévy, Pierre (2002) – დასახ. ნაშრ, p. 35

[12] Lévy, Pierre (2002) – დასახ. ნაშრ, pp. 135-233

[13] Solari, Gioele (1974) – La formazione storica e filosofica dello stato moderno, Guida Editori, Napoli, p. 85

[14] de Tocqueville, Alexis. (2001) – La democrazia in America, Bur, Milano, II, p. 590

[15] Arendt, Hanna (2006) – Che cos’é la politica?, Einaudi, Milano, p.111

[16] История Философии. Запад-Россия-Восток (кн. 4: Философия ХХ в.). (Сборник), Москва, 2000 г. с. 278

კონსტანტინე ვეკუა: “საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკური განვითარება XI საუკუნესა და XII საუკუნის დასაწყისში”

Posted: ივნისი 26, 2010 in History
ტეგები:, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,


ათასწლეულები გადის და საქართველო მაინც დგას, როგორც ბერმუხა. ხანგრძლივი იყო მისი წარსული და ხანგრძლივი იქნება მისი მომავალიც. რა თქმა უნდა, იქნება წინააღმდეგობები; ეს წუთისოფლის კანონზომიერებაა, მაგრამ ამ უკანასკნელის გვერდით იმთავითვე არსებობს მარადიული კანონზომიერება, რომელსაც გვერდს ვერცერთი ერი ვერ აუვლის.

“ქართველი ერის ისტორია მისთვის ერის კულტურული დადგინების ისტორიაა. და ეს გააზრებულია არა მხოლოდ კულტურის ისტორიის ასპექტში, არამედ მისი სოციალური განვითარების, მისი სახელმწიფოებრიობის, ამასთანავე პოლიტიკურ-ეკონომიკურ და კულტურულ ურთიერთობათა მიხედვით. მაგრამ მათ შორის თუ მაინც კულტურულ-ისტორიული ასპექტია წამყვანი, ეს იმიტომ, რომ სწორედ ამ მხრივ უფრო ირკვევა, თუ რაა წარსულიდან განვითარებადი და რა მემკვიდრეობაზე უნდა ვამბობდეთ უარს”[1]

პატარაა საქართველო, მაგრამ მას მრავალსაუკუნოვანი და უმდიდრესი მატიანე გააჩნია. ქართველი ერი კი დიდი კულტურის მშობელია. არაერთი უმძიმესი ქარტეხილი დავგატყდა თავს, მაგრამ გამოვაღწიეთ მათ ისევ და ისევ ქართული გენისათვის დამახასიათებელი ნიშის გამო. მრავალი ემსხვერპლა ამა თუ იმ ისტორიულ მოვლენას და აღიგავა პირისაგან მიწისა; ჩვენ კი დღესაც ვარსებობთ და საიდუმლო ამისა წარსულშია მოცემული. აქედან გამომდინარე, ერი, რომელიც მომავლის გამოსაჭედად გარდასულ დღეებს მიმართავს, მუდამჟამს ცოცხლობს და კაცობრიობის განვითარებაში თავისი წვლილი შეაქვს.

ჩვენი გზა ოდითგანვე ეკლიანი გოლგოთა იყო, უდიდეს კატაკლიზმებში გამოიბრძმედა ქართული სული. ამას, იმ ხანმოკლე პერიოდებმაც შეუწყვეს ხელი, რომელთა განმავლობაში საქართველოს მთელი თავისი პოტენციალის განვითარების შესაძლებლობა. ასეთი ეპოქები თითზე ჩამოსათვლელია ჩვენი სამშობლოს მატიანეში. ამ თვალსაზრისით, მოაქჟამამდე ერთგვარი კულმინაცია იყო “ოქროს ხანა”, რომელსაც თავის მხრივ გააჩნდა წანამძღვრები, არანაკლებ მნიშვნელოვანნი, ვიდრე მეფეების, დავითისა და თამარის ეპოქები.

როგორც ვიცით, VIII-X საუკუნეებში საქართველო დაშლილი იყო სამეფო-სამთავროებად და თითოეული მათგანი იბრძოდა ჰეგემონობისათვის. ამ პერიოდში ადგილი ქონდა ისეთ ძვრებს, რომელნიც განსაზღვრავდნენ ქვეყნის შემდგომ განვითარებას. ამას მოსდევს XI საუკუნე, როცა საქართველოს დიდი ზიანი მიაყენა ჯერ ბიზანტიის იმპერიისა და შემდგომ თურქ-სელჩუკთა უზარმაზარი სახელმწიფოს წინააღმდეგ ბრძოლამ. თუმც, უნდა აღინიშნოს, რომ სწორედ ამ დროს აიგო ბაგრატის ტაძარი, ბედია, სვეტიცხოველი, ალავერდის კათედრალი. ქვეყნის გაერთიანებისადმი დაუოკებელმა სწრაფვამ მაინც თავისი გაიტანა და უკვე XII საუკუნის პირველ მეოთხედში შეიქმნა ძლიერი, ცენტრალიზებული სახელმწიფო. პოლიტიკური კონსოლიდაცია იყო დაგვირგვინება იმ საქმისა, რომელიც თავდაპირველად იდეოლოგიურად დაიწყო. უდიდესი მნიშვნელობა გააჩნია აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს ეკლესიებში ქართული ენის საბოლოო დამკვიდრებას. ამან შეამზადა ის მყარი ნიადაგი, რომელი განაპირობებდა ქართული სამეფო-სამთავროების იდეოლოგიურ ერთობას. ეს პროცესი ხანგრძილივი აღმოჩნდა და მისი საბოლოო ეტაპი იყო “ყოვლისა აღმოსავალისა მეორედ იერუსალიმად, სხუად ათინად, ფრიად უაღრესს მისსა საღმრთოთა შინა, წესთა დიაკონად ყოვლისა საეკლესიოსა შუენიერებისად”[2] წოდებული გელათი. ამგვარმა ინტეგრირებამ ეკონომიკური აღმავლობის წინაპირობა შექმნა. ქვეყანა გადადიოდა განვითარებული ფეოდალიზმის ხანაში.

ესაა პერიოდი, როდესაც არაბობა თმობდა თავის უწინდელ პოზოციებს. კვლავ ძლიერდება ბიზანტია და რასაკვირველია, პრეტენზიებს აცხადებს ამიერკავკასიაში ბატონობაზე. “მეორე რომი” თავისი განვითარების მეორე ეტაპზე (VII საუკუნის დასასრული-XII საუკუნე) ძლიერების ზენიტს აღწევს, რაც ბასილ II ბულგართმჟლეტელის მმართველობისას აშკარად გამოიკვეთა. იმპერიაში ხდება სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობების გაფართოება; ამან კი მის პოლიტ-ეკონომიკურ დეცენტრალიზაციას შეუწყო ხელი. მიუხედავად ამისა, სწორედ ამ პერიოდში გაძლიერდა ბიზანტიის ზეწოლა საქართველოსა და სომხეთზე. ამას საერთაშორისო ვითარებაც უწყობდა ხელს, რომელიც იმპერიისთვის ხელსაყრელი იყო. არაბებს არ ეცალათ კავკასიისათვის. კონსტანტინოპოლმა სერიოზულ წარმატებებსაც მიაღწია ახლადგაერთიანებული ქართული სამეფოს წინააღმდეგ ბრძოლაში, მაგრამ ამ უკანასკნელის პოზიციები გაცილებით ძლიერი აღმოჩნდა, ვიდრე ბიზანტია მოელოდა. მის მიზნებს ხელი შეუშალა ახალი ძალის გამოჩენამაც. ეს იყო თურქ-სელჩუკთა სულტანატი, რომელმაც ბერძნები სასტიკად დაამარცხა და წაართვა ტერიტორიები მცირე აზიაში. შედეგად “ძალი ბერძენთაცა შემცირებულ იყო”[3]. საქართველო განმათავისუფლებელ ბრძოლას ეწევა აღმოსავლეთიდან მოსული მტრის წინააღმდეგ. მართალია, იდგა მისი ყოფნა-არყოფნის საკითხი, მაგრამ ის შეძლებისდაგვარად ცდილობდა ბრძოლის პარალელურად ისე მომძლავრებას, რომ უკვე გათავისუფლებულს ერთიანსა და ძლიერს ღირსეული მეტოქეობა გაეწია “ქრისტიანობის ბურჯის”-ბიზანტიისათვის. ნათელი მაგალითი იმისა, რომ ახლადგაერთიანებული საქართველო ტოლს არ დაუდებდა კონსტანტინოპოლს, არის გიორგი I-ის მიერ წარმოებული ბრძოლა მის წინააღმდეგ.

და მაინც, საქართველოს შემდგომ განვითარებაზე არანაკლები გავლენა მოახდინეს ქვეყნის შიგნით მიმდინარე პროცესებმა. მას შემდეგ, რაც გაიმარჯვა პროგრესულმა დასმა იოანე მარუშისძს მეთაურობით და მიღწეულ იქნა საერთო-ეროვნული და პოლიტიკური კონსოლიდაცია, ქვეყანა თანდათან უახლოვდებოდა იმ ისტორიულ სინამდვილეს, რომელსაც ჩვენ “ოქროს ხანა”-ს ვუწოდებთ. იდეოლოგიური ერთიანობა ფორმულირებულ იქნა ეთნოტერმინ “საქართველო”-სა და “ქართველში”. შემთხვევითი არაა, როიმ მათი წარმოქმნა დაემთხვა ერთიანი სახელმწიფოს გაჩენის პერიოდს. ამ ფორმულირების გაგრძელება იყო ლეონტი მროველის მიერ მოცემული თარგამოსიანთა სამკვიდროს საზღვრები: “აღმოსავლით ზღუა გურგენისი, დასავლეთით ზღუა პონტოსა და სამხრით ზღუა ფერისა და ჩრდილოთ მთა კავკასია”[4]. ეს კი სავსებით შეესატყვისებოდა იმ საერთოკავკასიურ სახელმწიფოს, რომელიც დავით IV-მ შექმნა და სადაც წამყვან როლს თამაშობდა საქართველო. შაბოლოოდ შემუშავებული უმნიშვნელოვანესი განსაზღვრება-“ნიკოფსიიან დარუბანდამდე” სრულიად იდენტურია ლეონტი მროველის მიერ აღწერილი არეალისა. ეს უკანასკნელი იდეალური ფორმულაა კავკასიისათვის. არსებითი მნიშვნელობა გააჩნია ფორმულაში გადმოცმული ტოპონიმიკის თანმიმდევრობას, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ ამ რეგიონის “მზე” იყო, არის და იქნება საქართველო.

ეროვნული თვითშეგნების მაღალ დონეზე მიანიშნებს ისიც, რომ მაშინდელ ქართველობას, კერძოდ, იოვანე მთაწმინდელს (ვარაზ-ვაჩე ჩორდვანელი საერო ცხოვრებაში) კარგად ცოდნია რომ “სპანიად” ცხოვრობდნენ “ნათესავნი ქართველნი”.

გრიგოლ ხანძთელიდან მოყოლებული ინტენსიურად შენდებოდნენ ეკლესია-მონასტრები როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე საზღვარგარეთ (საბერძნეთი, პალესტინა, სირია, მცირე აზია). ამას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ქარტული კულტურის განვითარების საქმეში. შეიქმნა და ითარგმნა არაერთი ბრწყინვალე ნაწარმოები. ამ კულტურის ცენტრებმა უდიდესი საგანმანათლებლო საქმიანობა გააჩაღეს. მათი მეშვეობით საქართველო ითვისებდა მაშინდელი ცივილიზებული სამყაროს საუკეთესო მიღწევებს. ტიტანური შრომა გასწიეს ათონის ივერთა, პეტრიწონისა და პალესტინაში არსებულმა ქართულმა სავანეებმა. შედეგმაც არ დააყოვნა, რაც კარგად გამოჩნდა არა მარტო ხუროთმოძღვრებაში, მწერლობასა და ჭედურ ხელოვნებაში, არამედ ფილოსოფიაშიც. ერის საუკეთესო შვილებმა თავი მოიყარეს დავით აღმაშენებლის ინიციატივით საქართველოში დაარსებულ უმაღლეს სასწავლებლებში. მათ თავიანთი მოღვაწეობით უდიდესი წვლილი შეიტანეს ეროვნული ცნობიერების გინვითარების საქმეში, რაც თავისთავად ემსახურებოდა ქვეყნის ცენტრალიზაციის ტენდენციებს. ამის ნათელი გამოვლინება იყო დიდი ქართველი ფილოსოფოსის, იოანე პეტრიწის მიერ შემუშავებული “ერთის” ცნება, რომელიც აკად. შალვა ნუცუბიძის აზრით, იყო მაშინდელი საქართველოს სინამდვილის ანარეკლი. “საქართველოში ერთმმართველობა მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ხალხთან, რომ მმართველი მეფე საქართელოში იყო პირველი სხვათა მიმართ და არა პირველი თავისთავად, აბსოლუტურად. ასეთივეა პეტრიწის ერთიც, რომელიც ქართული ერთმმართველობის გამოხატულებაა”[5]. “ჭეშმარიტი ფილოსოფოსი”-პეტრიწი სწორედ ამის გამო იდევნებოდა ქართული ფეოდალური არისტოკრატიის რეაქციული ნაწილის მიერ, მაგრამ მას თვითონ დავით აღმასენებელი მფარველობდა. აქედან გამომდინარე, ცხადად ჩანს, თუ რაოდენ ძლიერი იყო დეცენტრალიზაციის მომხრე ძალა ჯერ კიდევ დავით IV-ის მეფობის პირველ ნახევარში. ამვგარი ჯგუფის კლასიკურ მაგალითს წარმოადგენს ბაღვაშთა სახლი.

მიუხედავად წინააღმდეგობებისა, ქართული კულტურა აღმავალი გზით ვითარდებოდა. თუ ბიზანტიაში კონსტანტინე მონომახოსის კარზე თავმოყრილმა ინტელექტუალისტთა ჯგუფმა მიქაელ პსელოსის მეთაურობით პროპაგანდა გაუწია იმ დროისათვის შესაძლებელ თავისუფალ აზროვნებას და ჰუმანურობას, თუ იოანე იტალოსი ცდილობდა “თეოლოგიის მხევალის” (ფილოსოფიის) მორიგებას ქრისტიანობის კანონ-დოგმებთან, საქართველოში, გელათის აკადემიაში მოღვაწე პეტრიწი კიდევ უფრო შორს წავიდა. იგი პირიქით, ცდილობდა თეოლოგია შეესაბამებინა ფილოსოფიისათვის. თავის მხრივ, ქართველ მოღვაწეთა ამგვარი საქმიანობა იმის ნიადაგს ქმნიდა, რომ სწორედ საქართველოში გაგრძელებულიყო ევროპულზე ადრინდელი აღმოსავლური რენესანსი.

ქვეყნის შემდგომი განვითარებისათვის საჭირო იყო პროფესიონალები, განათლებული ადამიანები. ამიტომაც შეიქმნენ გელათის, იყალთოსა და გრემის აკადემიები. მათ შორის უმნიშვნელოვანესი იყო გელათის უმაღლესი სასწავლებელი, “მეორე იერუსალიმი, სხუად ათინა, ფრიად უაღრესს მისსა”. მართალია, ამ პერიოდში დომინირებდა კლერიკალური მსოფლმხედველობა, მაგრამ ფეხს იკიდებს რენესანსული აზროვნება. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის ზემოთმოყვანილ განმარტებაში დიდი ინფორმაციაა მოცემული. ათინა იყო საერო სიბრძნის სიმბოლო. ასევე, დამაჯერებელია, რომ ის შესაძლოა, იდენტური ყოფილიყო თვით ბერძნული ცნობიერებისა და ამასთანავე, თვით ბიზანტიური ცივილიზაციისა. დავითის მემატიანეს ხაზგასმული აქვს “ფრიად უაღრესს მისსა”, რაც შემთხვევითი ფრაზა არ უნდა იყოს. იგი მეტად მნიშვნელოვან ასპექტზე მიანიშნებს; გელათის სახით მაშინდელი ქართული საზოგადოების პროგრესული დასი არა მარტო უთანაბრებს ბიზანტიურს თავის ეროვნულ კულტურას, არამედ უფრო მაღალ შეფასებას აძლევს მას. გელათის აკადემია იყო როგორც სასულიერო, ასევე საერო სიბრძნის კერა. ამავე დროს, იერუსალიმი ბიბლიური დავითის ქალაქი იყო და ითვლებოდა მეფსალმუნე ხელმწიფის სახლად; დავით IV-სთვის “სხუად ათინა” განასახიერებდა ახალ რომსაც და ელადასაც. თუმც, ინდა აღინიშნოს, რომ ახალი რომი ჩვენ “შვიდმნათობიერი” მეფის, თამარის ეპოქაში გვხვდება შავთელის “აბდულმესიანში”. მოცემული პერიოდისათვის უკვე საცნაურია მოცემული იდეის მომწიფება ქართულ საზოგადოებაში.

არანაკლები მნიშვნელობის მოვლენები ხდებოდა სასულიერო სფეროში. XI საუკუნის დასაწყისში კიდევ ერთხელ ეჭქვეშ დადგა ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის საკიტხი, რასაც, რა თქმა უნდა, პოლიტიკური სარჩული ჰქონდა. საქართველოს სახელმწიფოსა და ეკლესიის პრესტიჟი ბრწყინვალედ დაიცვა გიორგი მთაწმინდელმა 1057 წელს ანტიოქიის ადგილობრივ მონასტერში პატრიარქ თეოდოსსა და მის გარშემო შემოკრებილ ჯგუფთან დაპირისპირებაში. ამ საკითხის კვლავ წაომჭრის შემთხვევისათვის ეფრემ მცირემ იოანე ქართველთა კათალიკოსის დავალებით შეკრიბა და შეადგინა დოკუმენტურ მასალა.

მალე გიორგი ათონელი საქართველოში ჩამოვიდა ბაგრატ IV-ის თხოვნით. ის იყო უაღრესად განათლებული და პროგრესული პიროვნება. ათონის ივერთა მონასტრის მამამთავარმა ამხილა ქართული ეკლესიის წიაღში ფესვგადგმული ყველა ის მანკიერება, რომელსაც ზიანი მოჰქონდა ერთიანი ქვეყნის შექმნის საქმისათვის. მისი დამსახურებაა, რომ ქართულმა საეკლესიო იერარქიამ დემოკრატიზაცია განიცადა. ამ მოვლენას მანამდე ადგილი ჰქონდა თვითონ ათონის ივერთა სავანეში; მოხდა ერთპიროვნული მმართველობის პრინციპის დაძლევა სამონასტრო ორგანიზაციაში, რაც ასე გავრცელებული იყო საქართველოში. დამკვიდრდა მმართველობის დემოკრატიული წესი. როგორც ივანე ჯავახიშვილი აღნიშნავს, ამან დიდი გავლენა მოახდინა “როგორც პოლიტიკური ბრძოლის მიმდინარეობაზე, ასევე საქართველოს წეს-წყობილებაზე”[6]. ეკლესიაში დეცენტრალიზაციის მომხრე ძალები არა მარტო ბაგრატ IV-ის დროს, არამედ გიორგი II-ისა და დავით IV-ის დროსაც იყვნენ მოკალათებულნი. აღმაშენებელმა რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების მეშვეობით დაამტკიცა და განახორციელა მსოფლიო საეკლესიო კრებათა დადგენილებები, რამაც ხელი შეუწყო სასულიერო ორგანიზმის გაჯანსაღებას ცენტრალიზებული ხელისუფლებისათვის არასასურველი ელემენტებისაგან (საამისოდ ბერძნულიდან ქართულზე ითარგმნა “დიდი სჯულის კანონი”). საქართველოს გაძლიერება გავლენას ახდენდა ქვეყნის მმართველთა მისწრაფებებზე. როცა ჩვენს სამშობლოში მომწიფდა ბიზანტიასთან მეტოქეობის იდეა, იმთავითვე შეიქმნა იზოთეოსის (ღვთისსწორობის) თეორია, რომელიც დამყარებული იყო არისტოკრატიის იდეოლოგიაზე. ამ ტენდენციის განვითარების შემდგომ ფაზას წარმოადგენდა მონარქის თეოზისის (გაღმერთების) პრინციპი. ეს უკანასკნელი ტიპიური მოვლენა იყო ბიზანტიურ სინამდვილეში, რასაც პირველ ხანებში ადგილი ჰქონდა საქართველოში, მაგრამ უკვე მკვიდრდებოდა განვითარებული ფეოდალიზმისავთვის დამახასიათებელი ნიში-“მზე “ვარდთა და ნეხვთა” თანასწორად უნდა მოჰფენოდა. აქეთ მოდიოდა ქართული რენესანსის იდეოლოგიური განვითარება”[7], რაც შემთხვევითი მოვლენა არ იყო და სრულ კანონზომიერებას წარმოადგენდა, მაგრამ საქართველოს მეფის ხელისუფლება ბიზანტიის იმპერატორისაგან განსხვავებით შეუზღუდავი ძალაუფლებით არ სარგებლობდა. მართალია, იგი, თავისი ხასიათით თვითმპყრობელური იყო (“ესე რა თუით მპრყობელობით დაიპყრა ერეთი და კახეთი”)[8], თუმც, არ ერეოდა საეკლესიო ცხოვრებაში და ეს მაშინ, როცა ბასილევს-ავტოკრატორს შეეძლო აერჩია პატრიარქი საკუთარი ნებისამებრ. დავითმა პირიქით-“განათავისუფლნა არა მონასტერნი ოდენ და ლავრანი… არამედ ხუცესნიცა სამეფოსა შინა ყოვლისა ჭირისა და ბეგრისაგან, რათა თავისუფალთა საღმრთო მსახურება მიუპყრან”[9]. მიქელ თარხნიშვილი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად იმ მაღალი მდგომარეობისა, რომელიც ქართველ მეფეებს ჰქონდათ რელიგიურ შეგნებაში, ისინი არ გადადიოდნენ საზღვარს, რომლითაც გამიჯნულნი იყვნენ ღვთის მიერ დაწესებული საეკლესიო იერარქიისაგან. ბაგრატოვანთ ეს საკითხი გაცნობიერებული აქვთ და ამის მიხედვით აწესრიგებენ საკუთარი დამოკიდებულებას ეკლესიასთან.

ამავე დროს, უდიდესი დატვირთვა გააჩნია განსაზღვრება-“მესიის მახვილი”. დავუბრუნდეთ ისევ მიქელ თარხნიშვილს: “საქართველოს ქრისტიან ხელმწიფეს სხვა არ უნდა რა გარდა იმისა, რომ არ ჩაერიოს რწმენის სფეროში, ეკლესიასთან ერთად იღვაწოს და იყოს “მესიის მახვილი”. აქ მთელი სიცხადით ჩანს ე.წ. ორი ძალაუფლების მოძღვრება: ესაა მეტად კარგი ფორმულირება, რომლის მსგავსსაც ამაოდ დავუწყებთ ძებნას”[10]. მეფის ხელისუფლება გრძნობდა რა ეპოქის მაჯისცემას, იმასაც კარგად ამჩნევდა, თუ რა ცვლილებები უნდა გაეტარებინა როგორც თავისი ძალაუფლების გაძლიერებისათვის, ასევე ქვეყნის ცენტრალიზაციისა და მისი ერთიანობის განსამტკიცებლად. ხელმწიფე დაეყრდნო წვრილ და საშუალო აზნაურობას და დაიწყო მისი გამდიდრება-დაწინაურება, რათა ამით ანგარიშგასაწევი ალტერნატიული ძალა გაეჩინა ორგულ და მარადმოქიშპე დიდაზნაურთა და დიდებულთა გვერდით. წვრილაზნაურთა დაწინაურების ერთ-ერთი გზა იყო “შეწყალება” (ამიტომაც, მათ “შეწყალებულები” ეწოდებოდათ). თუმც, იყო შემთხვევები, როცა ასეთი გზით აღზევებული მსახურეული ფენა მეფის მოწინააღმდეგეთ უერთდებოდნენ. ჯერ კიდევ ბაგრატ III-მ “განაგნა ყოველნი საქმენი აფხაზეთისანი: ურჩნი თვისნი შეცვალნა დიდებისაგანა და ადგილთა მათთა დაადგინნა ერთგულნი, ფრთხილნი, და მოსწრაფედ მორჩილნი ბრძანებათა მისთა”[11]. თვით დავით აღმაშენებლის მემატიანეც აღნიშნავს-“უკუეთუ მეფემან ერთგულნი, ფრთხილნი და ახოვანნი, ნაცვლად ორგულთა, ჯაბანთა და უღირსთა, ადიდნეს, რა უსამართლო ქმნა?” (პარალელები და შესანიშნავი პასუხი XX საუკუნის უკანასკნელი ათწლეულის საქართველოში დატრიალებულ მოვლენებთან დაკავშირებით)[12]. რაც მთავარია, მეფის ამ ღონისძიებებს უცილოდ დადებითი შედეგები მოჰყვა ქვეყნისათვის ე.ი. ამგვარი კურსი სრულიად გამართლებული იყო.

ასევე, სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება-განმტკიცების გზაზე უზარმაზარი მნიშვნელობა ენიჭებოდა მწიგნობართუხუცესის ინსტიტუტის შემოღებას. “ეს თანამდებობა ჯერ კიდევ X-XI საუკუნეების ძეგლში იხსენიება. სახელდობრ, ღრტილას მომხდარ სამღვდელო კრებასა და პაექრობის აღწერილობაში”[13]. ამავე დროს, იგი იყო “ვაზირთა ყოველთა უპირველესი”, რაც შემთხვევითობას არ წარმოდგენდა; კერძოდ, იოანე მარუშისძის მეთაურობით პროგრესული დასის გამარჯვებამ X საუკუნის მიწურულს განაპირობა ამ ინსტიტუტის გაჩენა და სავსებით ბუნებრივი მოვლენა იყო. უკვე დავით IV-ის მეფობისას ხდება მწიგნობართუხუცესისა და ჭყონდიდელის თანამდებობათა შეერთ ბა, რასაც თავისი იდეური მხარე გააჩნდა-ეს ხელს შეუწყობდა არა მარტო ერთიანი ქვეყნის შექმნას, არამედ მის შემდგომ განვითარებასაც. ამ ინსტიტუტს იმდენად დიდი უფლებები მიენიჭა, რომ ზოგჯერ ხელმწიფის მოვალეობასაც ასრულებდა. მაგ: მეფის არყოფნისას “სააჯო კარს” მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი ხელმძღვანელობდა.

ასე რომ, XII საუკუნის პირველ მეოთხედში საერთოკავკასიური სახლის შექმნას წინ უსწრებდა XI ასწლეული, რომელიც აღსავსე იყო უმნიშვნელოვანესი მოვლენებით როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე საერთაშორისო ასპარეზზეც; ახლო აღმოსავლეთში გამოვიდა ახალი ძალა საქართველოს სამეფოს სახით, რომელმაც ღირსეულად გასწია ბიზანტიის მაგივრობა. საამისო ნიადაგი საუკუნეების მანძილზე მზადდებოდა ჩვენს სამშობლოში, რაც იმთვითვე აისახა კიდეც მის სოციალურ-ეკონომიკურ თუ კულტურულ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში. აღსანიშნავია ისიც, რომ ნებისმიერ მოვლენას, რომელიც ერთიანი ქართული სახელმწიფოს შექმნასთან იყო დაკავშირებული, თავისებური სპეციფიკა გააჩნდა. შედეგად, “ოქროს ხანამ” საქართველოს ისტორიაში კაცობრიობას მისცა იოანე პეტრიწი, შოთა რუსთაველი, ბეშქენ და ბექა ოპიზარნი, დავით სოსლანი. ყოველივე ეს კი, სულ ცოტა, გვავალდებულებს, ვიცოდეთ ჩვენი ფესვების ფასი, რათა გავუფრთხილდეთ იმ უდიდეს განძს-წარსულს, რომელიც ჩვენი მუდმივი არსებობის საფუძველთა საფუძველია.

Social-political development of Georgia in the 11th and in the beginning of the 12th centuries.

s u m m a r y

Georgia is a country with ancient traditions. It has a long history and unique culture. That’s our past, wich we use for creating of our future.

In the 11th century there happened number of important events at the international arena; Especially in the middle East of that period. All of them were influential on our peoples’ life. Georgian monarchical state was formed inspite of a difficult situation. Byzantine empire was trying to renew its power in South Caucasia, but time by time our country became stronger and eventually it turned in the mightest kingdom of the near world.

Everything began from the ideological unification, which was over in the beginning of the 12th century with political consolidation. It wasn’t simple . It was a regular ending of a long historical process.

Many progressive georgians of that time took part in the development of their homeland. They are blessed because of it.

So, owing to the progress of cultural, social and political life in the 11-12th centuries in our country we reached till now. We mustn’t forget our past-our roots.

გამოყენებული ლიტერატურა

* ბერძენიშვილი ნ.-საქართველოს ისტორიის საკითხები, ტ. III, თბ, 1966

* გამსახურდია ს.-საზოგადოებრივი აზრის განვითარება XI საუკუნის საქართველოში, თბ, 1966

* გეორგიკა-ტ. V, თბ 1963

* გოგიბერიძე მ.-რჩეული ფილოსოფიური თხზულებანი, ტ. IV, თბ, 1978

* თარხნიშვილი მ.-წერილები, თბ, 1994

* თევზაძე გ.-შუა საუკუნეების ფილოსოფიის ისტორიის პრობლემები, ნაწილი I, თბ, 1981

* კუკავა თ.-იოანე პეტრიწის მსოფლმხევდელობა, თბ, 1971

* ლოლაშვილი ი.-არსენ იყალთოელი, თბ, 1978

* მეტრეველი რ.-დავით IV აღმაშენებელი, თბ, 1990

* მეტრეველი რ.-დიდნი საქმენი, თბ, 1978

* მეტრეველი რ.-ნარკვევები ფეოდალური საქართველოს ისტორიიდან, თბ, 1972

* ნუცუბიძე შ.-ქართული ფილოსოფიის ისტორია, ტ. I, თბ, 1956

* პაპასქირი ზ.-შუა საუკუნეების საქართველო საერთაშორისო არენაზე, თბ, 1991

* სირაძე რ.-ლიტერატურულ-ესთეტიკური ნარკვევები, თბ, 1987

* სირაძე რ.-სახისმეტყველება, თბ, 1982

* სირაძე რ.-ქრისტიანული კულტურა და ქართული მწერლობა, წიგნი I, თბ, 1992

* სტეფნაძე ჯ.-საქართველოს პოლიტიკური ურთიერთობები კავკასიის ხალხებთან XII საუკუნეში,          თბ, 1974

* ქართლის ცხოვრება, ანა დედოფლისეული ნუსხა, თ, 1942

* ქართული მწერლობა-ტ. I, თ, 1987

* ქართული რენესანსის საკითხები, თბ, 1956

* ჯავახიშვილი ივ.-საქართველოს ეკონომიკურ-სოციალური ისტორია, ტფ, 1907

* ჯავახიშვილი ივ.-ქართველი ერის ისტორია, ტ. II, თბ, 1983

* Византийские очерки, М, 1972 (З. В. Удальцова-византия и западная Европа)

* Византийские очерки, М, 1974 (А. Каждан-Из экономической жизни Византий XI-XII в.в.)

* Жидков О.А. –История государства и права зарубежных стран, часть I, М, 1998)

* Лосев А.-эстетика возрождения, М, 1998

* Степаненко В. П.-Византия в международных отношениях на ближнем Востоке (1071-1176

г.г.), Свердловск, издательство Уральского университета, 1988



[1] რ.სირაძე-ლიტერატურულ-ესთეტიკური ნარკვევები, თბ, 1987, გვ .236-237

 

[2] ქართლის ცხოვრება, ანა დედოფლისეული ნუსხა, თბ, 1942, გვ. 209

[3] იქვე, გვ. 203

[4] იქვე, გვ. 1

[5] თ. კუკავა-იოანე პეტრიწის მსოფლმხედველობა, თბ, 1971, გვ. 86

[6] ივ. ჯავახიშვილი-ქართველი ერის ისტორია, II ტ, თბ, 1983, გვ. 401

[7] შ. ნუცუბიძე-ქართული ფილოსოფიის ისტორია, I ტ, თბ, 1956, გვ. 395

[8] ქართლის ცხოვრება, ანა დედოფლისეული ნუსხა, თბ, 1942, გვ. 208

[9] იქვე, გვ. 227

[10] მიქელ თარხნიშვილი-წერილები, თბ, 1994, გვ. 370

[11] ქართლის ცხოვრება, გვ. 175

[12] ქართლის ცხოვრება, გვ. 232

[13] ნ. ბერძენიშვილი-საქართველოს ისტორიის საკითხები, III ტ, თბ, 1966, გვ. 56

ქ. თბილისი, საქართველო
1999